Verplichte patrouilledienst WOII
In oktober en november 1941 viel er bij honderden mannelijke inwoners van Lichtenvoorde een brief op de deurmat met zeer dwingende instructies namens de Duitse bezetter. Het gaat om een brief met een verplichting tot patrouilleren. In 2026 is er eentje gedoneerd aan VOL (afb. a). Al deze brieven werden ondertekend door de toenmalige burgemeester Van der Laar. “Niet-nakomen van deze instructie leidt onverbiddelijk tot de strengste maatregelen”, aldus de burgervader.
Wat hield zo’n brief in? De ontvangers van deze brief werden verplicht in tweetallen patrouillediensten te draaien in hun woonwijk. Tijdens het wachtlopen moest er gelet worden op brand, ongeregeldheden, en de veiligheid van producten en voorwerpen voor de voedselvoorziening. Voor elke avond en nacht waren er drie diensten ingepland: van 19.30u tot 00.00u, van 00u.00 tot 04.00u en van 04.00u tot 08.00u. Tijdig beginnen was vereist, vroegtijdig eindigen werd niet gedoogd.
Deze verplichte patrouilledienst werd ingesteld op bevel van de gewestelijk directeur van de politie in Arnhem, maar kan bezien worden in de bredere context van een toename aan incidenten door de voort durende oorlog. In de loop van 1941 moest ook Lichtenvoorde een uitvoerig luchtbeschermingsplan opstellen. De Duitse autoriteiten en de Rijkscommissaris van het bezette Nederland maakten zich namelijk zorgen over de toename van overvliegende Engelse bommenwerpers in de richting van het Ruhrgebied. Voor het luchtbeschermingsplan werden onder meer een uitkijkdienst, alarmeringssysteem (bellijst) en een ordedienst ingesteld. Naast de gemeentelijke diensten werden burgers ingezet. De gemeente werd verdeeld in 33 (wijk)blokken. Elk blok kreeg een negenkoppige blokploeg van burgers die als calamiteitendienst bij luchtaanvallen optrad (artikel 6). En voor elk blok werd daarnaast een dagelijkse patrouille in het leven geroepen.
Aan wie de gedoneerde brief werd verstuurd, is onzeker. Een naam ontbreekt, zoals vaker. We lezen enkel “AAN den Heer Geadresseerde.” Wel blijkt uit de brief dat die geadresseerde op dat moment in blok 15 woonde. De tekst op de achterzijde van de brief geeft een heldere begrenzing van dit blok (afb. b). Een vertaling van de straatnamen, boerderij- en veldnamen, watergangen en bruggen naar een actuele topografische kaart biedt een goed beeld van blok 15 (afb. c). De blauwe punten zijn de controlepunten waarop de burgerwacht geacht werd op gezette tijden te verschijnen, namelijk op alle hele uren van de dienst tot aan 10 minuten daarna. Tussen 03.00 en 03.10u ‘s nachts moest de patrouille van blok 15 bijvoorbeeld bij de Uilegatsbrug (Oelegatsbrug) op de Bedelaarsdijk (nu Boschlaan) te vinden zijn (afb. d). Zo kon de beroepspolitie de patrouillerende burgers in de gaten houden.
Het is niet verwonderlijk dat dergelijke brieven nauwelijks bewaard zijn, of net als het gedoneerde exemplaar op de vouwlijnen beschadigd en overgeleverd met kreukels en andere gebruikssporen. De eigenaar diende dit stuk namelijk bij zich te dragen nadat de avondklok was ingegaan. Met de brief op zak kon hij aantonen dat hij gemachtigd was om tijdens spertijd buiten te zijn.
(Deze tekst is herzien op 20 mei 2026.)
Meer weten? Theo Withag publiceerde over de Luchtbeschermingsdienst in ons periodiek (nr. 63 t/m 66). In de Inhoudsopgave periodieken kunt u die vinden. Veel informatie over dit onderwerp vindt u op deze website onder het Tweede Wereldoorlog venster.
